//////

POGLĄDY NA PLANOWANIE

Czasami trudno przychodzi nauczyć się umiejętności planowania od do­świadczonych nauczycieli, gdyż większa część czynności planowania jest nie­dostępna obserwacji.W tradycyjnej postaci planowanie opiera się na modelu liniowym, w któ­rym najpierw ustala się cele, potem działania mające doprowadzić do zamie­rzonych rezultatów. Z badań wynika, że nauczyciele nie zawsze wykorzystują ten model. Nowe poglądy na planowanie podkreślają to, co planujący robi i myśli.Jak pokazują badania, planowanie wpływa w równym stopniu na to, jak uczniowie się uczą i jak się zachowują. Dzięki planowaniu można poprawić motywację uczniów, pomóc ukierunkować ich uczenie się i zmniejszyć trud­ności związane z utrzymaniem ładu. Planowanie może jednak przynieść także nieoczekiwane skutki ujemne, na przykład zniechęcić uczniów do samodziel­nego podejmowania nauki, a w nauczycielach stępić wrażliwość na samo­dzielne pomysły uczniów.

UROZMAICENIE

Urozmaicenie dodaje smaku wszystkiemu. Podobnie zróżnicowanie nau­czania pod względem metodycznym czyni je interesującym. Planując, skute­czny nauczyciel uwzględnia tę prawdę. Zmienia modele nauczania, rodzaj pracy domowej i urozmaica pracę grupową. W planach dziennych i planach jednostek tematycznych dobrze jest zaprojektować kombinację dłuższych wy­powiedzi nauczyciela, ale i uczniów, pracę w małych i w dużych grupach, czytanie, pracę z komputerem, zabawy dydaktyczne i gry symulacyjne. O bo­gactwie metodycznym lekcji początkującego nauczyciela decyduje repertuar modeli i metod nauczania.Planowanie nauczania i podejmowanie decyzji dotyczących nauczania to jedne z najważniejszych dydaktycznych aspektów pracy nauczyciela; to od nich w dużej mierze zależy, co i jak jest nauczane w szkole.

BOGACTWO METODYCZNE LEKCJI

Nauczyciel musi się zajmować jeszcze jednym układem czynności — takich, dzięki którym lekcja zyskuje pewien ogólny porządek, a które jedno­cześnie sprawiają początkującemu nauczycielowi najwięcej kłopotu. Planowa­nie porządku lekcji dotyczy rozpoczynania czynności dydaktycznych, ich rozwinięcia i zakonczenia. Jeśli plan okazał się dobry, lekcja biegnie gładko, niepostrzeżenie dla oczu niefachowców, przechodząc z jednej fazy do drugiej. W miarę doświadczenia nauczyciel zyskuje wyczucie, ile materiału i w jakim tempie „przerobić”, jak rozpocząć lekcję i jak zakończyć, jak ją modyfiko­wać, jeśli rzeczy nie toczą się zgodnie z planem. Na początek nic jednak nie zastąpi starannego planowania.

U STARSZYCH UCZNIÓW

W przypadku uczniów starszych zadanie to, choć równie ważne, staje się nieco trudniejsze. Można na chwilę przerwać lekcję, by opowiedzieć dowcip albo wyrazić uznanie uczniowi za jego sukcesy nie związane z lekcją. Inny sposób to umożliwienie uczniom zapoznania się ze sobą w czasie przeznaczo­nym na lekcję lub wciągnięcie ich do planowania następnej jednostlci tematy­cznej. Duch klasy i jej spójność wpływa na zachowanie, postawy i osiąg­nięcia. Kształtowanie spójności grupy wymaga dokładnie tyle samo planowa­nia co każde inne działanie w klasie. Wiadomo, że ten rodzaj czynności ! wymyka się niezwykle prędko z rąk niedoświadczonego nauczyciela, jeśli nie zaplanuje ich odpowiednio. Niektórzy początkujący nauczyciele opowiadają, że byli gotowi porzucić zawód po pierwszym szkolnym balu przebierańców.

MORALE I SPÓJNOŚĆ GRUPY

Bez względu na wiek swoich uczniów (od trzylatków do dorosłych) dobry nauczyciel zdaje sobie sprawę, że powinien planować i takie czynności, których celem nie jest zwiększanie efektywności uczenia się, lecz kształtowa­nie morale i spójności klasy. W szkołach podstawowych do ulubionych metod należą cotygodniowe lub codzienne zebrania, podczas których ucznio­wie dzielą się swoimi wrażeniami z lekcji, wspólne czytanie fragmentów ulubionych książek w czasie odpoczynku po drugim śniadaniu lub rozmowy z przyjaciółmi podczas specjalnie wprowadzonej przerwy w lekcjach jeszcze w pierwszej połowie szkolnego dnia. Wspólne obchodzenie świąt i urodzin także sprzyja umacnianiu spójności klasy.

CZYNNOŚCI PORZĄDKOWE

Zarówno w szkołach podstawowych, jak i średnich od nauczycieli i uczniów oczekuje się wykonywania pewnych czynności porządkowych, ta­kich jak sprawdzanie listy, zapewnienie warunków bezpieczeństwa, wietrze­nie, zadawanie lekcji, zbieranie zeszytów, rozdawanie i przechowywanie ksią­żek itp. Jeśli nawet do czynności tych zostałby zatrudniony pomocnik, to i tak nauczyciel powinien starannie je zaplanować. Doświadczeni nauczyciele planują zadania porządkowe tak przemyślnie i skutecznie, że nie wprowadzo­ny w sprawy obserwator mógłby nawet nie zauważyć, że są realizowane. Początkujący nauczyciel, który nie potrafi dobrze zaplanować rutynowych czynności, zmarnuje czas przeznaczony na nauczanie i spowoduje bałagan w klasie.

CODZIENNA RUTYNA PRACY

Badania omówione wyżej pokazywały, jak wiele czasu doświad­czeni nauczyciele spędzają na planowaniu tego właśnie elementu swojej pra­cy. Sposób, w jaki wywiązują się z tego zadania, ma prawdopodobnie większy wpływ niż cokolwiek innego na ukształtowanie klimatu danej klasy. Do ważnych układów czynności dydaktycznych, o których początkujący nauczyciele powinni pomyśleć, należą takie, które składają się na codzienną rutynę pracy, takie, od których zależy spójność grupy i jej morale, oraz takie, z których wyniknie właściwa sekwencja i zróżnicowanie działań po­trzebnych do wykonania zadania dydaktycznego. Zajmiemy się teraz nimi pokrótce; w dalszych rozdziałach wrócimy do nich, w innym już kontekście i bardziej szczegółowo.